رادار قبله در جمهوري آذربايجان که اكنون در اجاره روسيه است بخشي از سيستم ردياب موشكهاي بالستيك روسيه محسوب ميشود که در شمال غربي جمهوري آذربايجان واقع است و در زمان شوروي يكي از مراكز مهم سيستم دفاع موشكي اين جماهير محسوب ميشده است كه البته پس از استقلال جمهوري آذربايجان و مالكيت اين جمهوري بر رادار قبله، روسيه درخواست استفاده از آن را مطرح كرد و در سال 2002 طي توافقي اين رادار به مدت 10 سال به روسيه اجاره داده شد.
سال گذشته روسيه طرح استفاده مشترك از اين رادار را به آمريكا ارايه داد تا آمريكا از ادامه نصب سيستم دفاع موشكي در چك و لهستان منصرف شود.
پوتین رئیس جمهور وقت روسیه در کنفرانس مطبوعاتی پايانی اجلاس سران گروه هشت در آلمان اعلام كرد: «روسيه آماده مشاركت با امريكا در کسب اطلاعات نظامی از ايستگاه راداري قبله در جمهوری آذربايجان است». او افزود: «اين رادار به طور کامل منطقهای را که سبب نگرانی آمريکا است، تحت پوشش قرار میدهد». او به امريكا پيشنهاد کرد جای ايجاد سيستم دفاع موشکی در اروپای شرقی از ايستگاه راداري قبله در جمهوری آذربايجان استفاده نمايد.
اين در حالي بود که ژنرال " هنري اوبرينگ " فرمانده دفاع موشکي آمريکا گفت : امکانات پايگاه رادار قبله براي کنترل تهديدات احتمالي موشکي ايران کافي نيست. وي افزود : در صورت موافقت آمريکا با پيشنهاد روسيه درباره استفاده مشترک از اين پايگاه جمهوري آذربايجان، تهديدات موشکي از سوي ايران رفع نمي شود و ما مانند قبل با اين تهديدات مواجه خواهيم شد.
اوبرينگ در عين حال پيشنهاد روسيه را يک گام دوستانه ارزيابي نمود و اضافه کرد: پايگاه رادار قبله در جمهوري آذربايجان هرچند توان کنترل تهديدات موشکي را دارد ولي قادر به رديابي مسير حرکت موشکها و هدف قرار دادن آنها نيست.او گفت که بر اساس مطالعات بر روي مسير پرواز موشک هاي دوربرد بالستيک ايران که تهران در حال کار بر روي ايجاد آنهاست، تصميم گرفته شده که رادار سپر ضد موشکي در چک و موشک هاي منهدم کننده در لهستان مستقر شوند. از نظر کارشناسان نظامي آمريکا اين نقشه بهترين گزينه است و قرار است که امور مربوط به ايجاد اين تجهيزات تا سال 2013-2011 به پايان برسند.
اوبرينگ گفت که ما از روسيه اجازه و اعلام موافقت در خواست نمي کنيم ولی آمريکا در حال حاضر مشغول مطالعه استفاده رادار قبله آذربايجان است که آن را به عنوان بخشي از سيستم ضد موشکي در حال بررسي در نظر گيرد. به نظر می رسد آمریکا درصدد ادغام هردو پیشنهاد است یعنی همزمان با اجرای طرح ایجاد سپر موشکی درلهستان ، چک و ترکیه خواهان پیوستن به پیشنهاد روسیه باشد .
ولاديمير پوتين، رييس جمهور سابق روسيه در حالی به جورج بوش رييس جمهور آمريکا پيشنهاد داد آمريکا به جاي طرح دفاعي واشنگتن در جمهوري چک و لهستان، از رادار قبله در جمهوري آذربايجان استفاده کندکه کارشناسان آمريکايي معتقدند رادار قبله که در دوران شوروي ساخته شده است، نمي تواند جايگزين مناسبي براي سامانه دفاع موشکي آمريکا در شرق اروپا باشد.
اما پايگاه قبله كه حدودسی سال از عمر آن می گذرد اگر چه به گفته رئيس جمهور سابق روسيه نياز به نوسازي دارد ولیکن از توانايي قابل توجهي براي كسب اطلاعات از ايران، تركيه،كشورهاي عربي و خاورميانه و حتي شرق دور برخوردار است.
روسيه به دليل برتري آشکار نظامي، مجاورت جغرافيايي، حضور و نفوذ تاريخي و وابستگي زيرساختهاي کشورهاي منطقه از جمله آذربايجان به مسکو توانسته موقعيت استراتژيک برتر خود را همچنان حفظ کند و سياست آمريکا نيز در جهت کاستن از فشارهاي روسيه که هم اکنون مسلط بر مسيرهاي انتقال نفت و گاز منطقه است، موفقيت آميز نبوده است. از اين رو، به باور بيشتر مشاوران بوش، حضور و نفوذ آمريکا در اين منطقه بدون همکاري و موافقت روسيه قدرتمند، با چالشهاي زيادي رو به رو خواهد شد. علاوه بر اين، کشورهاي منطقه نيز به اين نتيجه رسيده اند که در بلندمدت چاره اي جز همکاري با روسيه ندارند. به عنوان مثال، سيستم ارتش آذربايجان کاملا روسي بوده و قطع بخش عمده پشتيباني ارتش روسيه از اين کشور به همراه وضعيت نامناسب اقتصادي و منابع محدود در اختيار اين ارتش باعث شده تا بخش زيادي از تجهيزات ارتش آذربايجان فاقد کارايي شده و در انبار نگهداري شوند. چنين وضعيتي موجب شکست آذربايجان از ارمنستان در مناقشه قره باغ و جدايي 17 درصد از خاک اين کشور و تضعيف روحيه ملي و ايجاد بحران مشروعيت در سطح جمهوري آذربايجان شد.
در حقیقت روسيه با درک جايگاه خود در منطقه و نظام بين الملل، بويژه اينکه مي تواند در زمان مقتضي کشورهاي منطقه و آمريکا را به راحتي تحت فشار قرار دهد، به ازاي استفاده نکردن آمريکا از خاک لهستان و چک براي نصب سيستم ضد موشکي در اروپاي شرقي، پيشنهاد استفاده مشترک از رادار استراتژيک قبله در آذربايجان را داد تا از اين طريق به هدفهاي مورد نظر خود دست يابد. به گمان روسها، نصب رادار ضد موشک در خاک لهستان و چک- دو کشوري که دست اندازي به آنها از سوي آلمان باعث شروع جنگ جهاني دوم شد- توان چانه زني اروپاييها در برابر روسها را به شدت افزايش خواهد داد.
اگرچه هنوز رایزنیهای سه جانبه بین كارشناسان آذربایجان ، روسیه وایالات متحده درباره بررسی امكان استفاده مشترك از ایستگاه رادار گابالینسكی (قبله) به پایان نرسیده اما پیش از آغاز این رایزنی ها "صفر ابی یف"، وزیر دفاع آذربایجان اعلام كرد كه امكان استفاده آتی از این ایستگاه رادار، بستگی به تصمیم طرف روسی در رابطه با تمدید قرارداد اجاره آن خواهد داشت. وی متذكر شد كه اگر روسیه پس از سال ۲۰۱۲ از تمدید قرارداد اجاره ایستگاه رادار «قبله» امتناع ورزد، آذربایجان گزینه های دیگری برای استفاده از آن خواهد یافت. اگر چه بر اساس بند چهار توافقنامه سال 2002 روسيه براي آوردن طرف ثالث به اين پايگاه بايد رضايت دولت باکو را کسب کند و از اينرو دولتمردان باکو بهراحتي ميتوانند با اين پيشنهاد پوتين مخالفت کنند ولیکن سفير روسيه در جمهوري آذربايجان تاكيد كرد: روسيه هيچ تصميمي براي استفاده مشترك از رادار قبله با كشور ديگري بدون رضايت جمهوري آذربايجان اتخاذ نميكند. واسيلي استراتوف اظهار داشت: مسكو مذاكراتش را با واشنگتن در مورد رادار قبله ادامه ميدهد و جمهوري آذربايجان ميتواند نظر خودش را اعلام كند. وي ادامه داد: آمريكا به كرات تمايل خود را براي دريافت اطلاعاتي در مورد رادار قبله كه در اجاره روسيه است اعلام كرده است.
محمدعلی حسينی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوري اسلامي ايران نیز یکسال پیش در چنین روزی، درباره پيشنهاد رييس جمهوری وقت روسيه به آمريکا برای استفاده مشترک از «رادار قبله» در جمهوری آذربايجان، گفت: «اظهارات ضد و نقيضی از سوی مقامات روسی مطرح شده است و تهران با دقت و حساسيت اين اظهارات را مطالعه و بررسی مي کند.»
او در عين حال گفت:« روس ها در اين زمينه، طرح جمهوری آذربايجان، عراق و ترکيه را مطرح کرده اند و ايران نيز در حال بررسی اين موضوع است.»
محمد علی حسينی خاطرنشان کرد که تهران در چارچوب مذاکرات خود با مسکو، اين موضوع را پيگيری کرده است و در مورد آن تبادل نظر خواهد کرد.
وی در پاسخ به اين پرسش که آيا زمان تجديد نظر در روابط با روسيه فرا نرسيده است، گفت:« ما مواضع کشورهای مختلف را بررسی خواهيم کرد و در گفت و گوهای دوجانبه، آن را مطرح مي کنيم.»
ايستگاه راداری قبله، يکی از ايستگاه های هشدار حملات موشکی است، که توسط اتحاد شوروی سابق برای رديابی موشک های زمينی و موشک های بالستيک دريايی که قابليت انتقال سلاح هسته ای دارند، ساخته شده بود.
ساختمان 16طبقه اين تاسيسات با محدوده برد شش هزار كيلومتر، قادر است منطقه خاورميانه، شرق دور و بخشي از آفريقا را پوشش دهد به طوری که اين رادار می تواند يک محدوده شش هزار کيلومتری از ايران، ترکيه، چين، پاکستان، هند، عراق تا استراليا و همچنين بخش اعظم کشورهای آفريقايی و جزاير اقيانوس های آرام و هند را کنترل کند.
اين ايستگاه که ساخت آن در سال ۱۹76 ميلادی توسط اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد از لحاظ فنی تا سال ۲۰۱۲ميلادی کارآيی دارد.
روسیه در سال 2005 میلادی کلیه کارکنان آذری رادار قبله را شامل 110 نیروی متخصص و کارگر فنی را از این پایگاه اخراج کرد.
بيشك اين موضعگيري نوعي دهنكجي به خواست مردم جمهوري آذربايجان بود چه اينكه گروههاي مردمي كشور آذربايجان با اشاره به مخاطرات زيست محيطي پايگاه قبله خواهان تعطيلي اين پايگاه هستند.
همچنين از نظر آنها حضور امريكا و روسيه در جمهوري آذربايجان بشدت بر امنيت جمهوري آذربايجان ضربه خواهد زد. چون در صورت وقوع هرگونه اختلاف ميان امريكا و روسيه، در درجه اول درگيري ميان دو قدرت در كشورهايي خواهد بود كه هر دو طرف حضور جدي دارند.
از اينرو نيز حزب سبزهای جمهوری آذربایجان پیشنهاد روسیه به آمریکا برای استفاده مشترک از پایگاه رادار قبله را تلاشی برای پایمال کردن و زیر سوال بردن استقلال جمهوری آذربایجان ارزیابی و به شدت با آن مخالفت کرد.
ماییس گلعلیاف رهبر حزب سبزهای جمهوری آذربایجان گفته است: حزب سبزهای جمهوری آذربایجان با تداوم فعالیت پایگاه رادار قبله به علت زیانهای فراوان آن برای محیطزیست و سلامت انسانها به شدت مخالف است. زیرا این پایگاه در صورت فعالیت با ظرفیت کامل، اراضی بسیار وسیعی را تحت تاثیر تشعشعات زیانبار خود قرار ميدهد.
ماییس گلعلیاف گفت: دلیل دوم مخالفت حزب سبزها با استقرار نیروهای آمریکا در این پایگاه این است که، نظامیان آمریکایی به هر منطقهای که پای گذاشتهاند احتمال مناقشه نظامی را در آن جا ایجاد و تقویت کردهاند و استقرار نظامیان آمریکایی در جمهوری آذربایجان نیز این کشور را با خطر مناقشات نظامی جدید مواجه خواهد کرد. در ابتداي سال 2006 نیز پارلمان جمهوري آذربايجان نرخ اجاره رادار قبله را از ساليانه هفت ميليون دلار به 14 ميليون دلار افزايش داد.
با این حال در پايان سال 2006 وزارت منابع طبيعي جمهوري آذربايجان اعلام كرد كه قصد دارد درباره تاثيرات امواج متشعشع از رادار قبله بر سلامت افراد تحقيقاتي انجام دهد. تعدادي از مراكز محلي تحقيقاتي تاييد كردند كه امواج حاصل از اين رادار اثرات مخربي بر سلامت افراد دارد.
رسماً مرکز اطلاعاتی-تحلیلی "داریال" نامیده می شود. در پایتخت آذربایجان این را ممکن می دانند که روسیه از اجاره آتی این ایستگاه منصرف شود و اعلام می کنند که آماده بررسی سایر گزینه ها برای استفاده از این ایستگاه راداری هستند.
بعقیده کارشناسان محلی، بمحض این که روسیه در کرانه کراسنودار ایستگاه راداری مدرن خود را به بهره برداری برساند، دیگر برای آن اجاره ایستگاه راداری گابال در آذربایجان ضرورتی نخواهد داشت.
اولین موشک رهگیر از سیستم دفاع ضد موشکی احتمالاً از سال 2011 در اروپا کشیک نظامی خود را آغاز می کند و از سال 2013 سیستم متشکل از 10 موشک رهگیر کاملاً آماده خواهد بود.
از ديدگاه روسها اجراي طرح سپر دفاع موشکي در حوزه سنتي روسيه امنيت ملي اين کشور را به شدت به مخاطره مياندازد. در چنين شرايطي نيز روسيه به موازات تعليق اجراي قرارداد مهم مربوط به كاهش سلاحهاى متعارف در اروپا كه در سال ۱۹۹۰ در پاريس امضاء شد، اولويت دادن به استفاده ابزاري از مساله انرژي عليه غرب و مخالفت با قطعنامه مربوط به استقلال كوزوو با پيشنهادي غيرمنتظره استفاده مشترك از پايگاه راداري قبله در جمهوري آذربايجان كوشيدآمريكا را در موضع انفعالي قرار دهد.
پوتین به زعم خود کوشیده است با ارائه این پیشنهاد، به نوعی دروغ بودن ادعاهای آمریکا مبني بر اينکه استقرار سپرموشکي در چک براي مقابله تهديدات موشکي ايران و کره شمالي است، را نشان دهد.
در شرایطی که آمریکا در قرقیزستان، ترکیه، عراق و افغانستان حضور نظامی دارد، پوتین از آمریکا میخواهد که در آذربایجان نیز مستقر شود. از اينرو طرح چنین پیشنهادی توسط سیاستمداری پر تجربه نظیر پوتین تعجب محافل سیاسی را برانگیخته است، به ویژه آنکه واکنش آمریکا به پیشنهاد پوتین نیز نشان داد که نه تنها این پیشنهاد نتیجه مورد نظر روسیه را ندارد، بلکه مخاطرات بیشتری متوجه امنیت منطقه ميکند.
در هر حال بايد گفت حتي در صورت تحقق پيشنهاد استفاده مشترك امريكا و روسيه از پايگاه قبله بعيد است كه امريكا دست از طرح توسعهطلبانه خود مبني بر ايجاد سپر دفاع موشكي در چك و لهستان دست بردارد.
چه اينکه طرح سايت مورد نظر راداري امريکا براي استقرار در چک داراي توانايي پاسخگويي و انهدام موشکهاي رهگيري شده خواهد بود اما سايت قبله فقط براي رهگيري موشکي است.
